აფხაზეთის ისტორია მღელვარე ლაზური ომის ფონზე დრამატულად ვითარდება. სასანიდელ სპარსელებთან ბრძოლით დასუსტებულ ბიზანტიელებს ახალი გამოწვევა შეექმნათ ლაზიკაში. რეგიონი, ეთნიკური ეროვნების მოზაიკა, მათ შორის მეგრელები, ჟანები და სვანურად მოლაპარაკე ქართველები, უკმაყოფილებით იწვა. ბიზანტიის ავტორიტეტი ინარჩუნებდა ქალაქ ანაკოპიაში მცხოვრები დანიშნულ მთავრებს (არქონებს ან ერისთავებს), რომლებიც მხარს უჭერდნენ იმპერიის პოლიტიკურ და კულტურულ გავლენას. თუმცა, მე-8 საუკუნე გადამწყვეტი მომენტის მომსწრე გახდა.
არაბები კარიბჭესთან:
730-იან წლებში ლაზიკაში არაბული ძალების ჩამოსვლამ ახალი თავი გამოავლინა. სანამ არაბები ცდილობდნენ რეგიონის დაპყრობას, ისინი საბოლოოდ ვერ შეძლეს. თუმცა ამ პერიოდში პირველად გამოჩნდა შუა საუკუნეების მატიანეებში ქართული ტერმინი „აფაზეთი“, რომელიც სიტყვასიტყვით „აფხაზთა ქვეყანას“ ნიშნავს. ამ ტერმინმა საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე სახელს „აფხაზეთი“, რომელიც გამოიყენება უმეტეს უცხო ენებში.
აჯანყება და სამეფოს დაბადება:
ავტონომიის ლტოლვითა და ბიზანტიის ბატონობის წინააღმდეგ წინააღმდეგობის გაწევით, მე-8 საუკუნის ბოლოს დადგა მთავარი შემობრუნება. დასავლეთ ქართველმა უფლისწულმა ლეონ II-მ გაბედული ანტიიმპერიული აჯანყება წამოიწყო. მისმა ძალებმა წარმატებით განდევნეს ბიზანტიური ჯარები ლაზიკის უმეტესი ნაწილიდან, მათ შორის აფხაზეთიდან. ამ გაბედულმა საქციელმა გზა გაუხსნა ეგრის-აფხაზეთის სამეფოს დაარსებას, მეფედ თვით ლეონ II-მ.
სტრატეგიული ალიანსი და გაფართოება:
თავისი ახლადმოპოვებული დამოუკიდებლობის განმტკიცების მიზნით, ლეონ II-მ დაამყარა გადამწყვეტი ალიანსი ხაზარებთან, ძლიერ მომთაბარე თურქულ იმპერიასთან. მათი მხარდაჭერით მან მოახერხა ეგრის-აფხაზეთიდან ბიზანტიის ხელისუფლების სრულად განდევნა. ლეონ II-ის ამბიციები აქ არ გაჩერებულა. მან კიდევ უფრო გააფართოვა თავისი სამეფო, გადაიტანა დედაქალაქი ისტორიულ ქართულ ქალაქ ქუთაისში.
ეთნიკურობისა და რელიგიის საკითხი:
ეგრის-აფხაზეთში მმართველი ოჯახის ზუსტი ბუნება ისტორიკოსთა კამათის თემად რჩება. თუმცა, მეცნიერთა უმეტესობა თანხმდება, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მათი სამფლობელო მოიცავდა აფხაზეთს, მეფეები ქართველები იყვნენ კულტურის, ენისა და ეთნიკური წარმომავლობის თვალსაზრისით. ამას კიდევ უფრო მოწმობს მათი ძალისხმევა ბიზანტიის რელიგიური გავლენის შესამცირებლად. დინასტიამ სტრატეგიულად მოაქცია ადგილობრივი ეპარქიები მცხეთის საქართველოს მართლმადიდებელი კათალიკოსის დაქვემდებარებაში.
ეგრისი-აფხაზეთი: მემკვიდრეობით გამოყალბებული სამეფო
თანამედროვე ისტორიული ნარატივები ხშირად ამ სამეფოს ეგრისი-აფხაზეთად მოიხსენიებენ. ეს აქცენტი მომდინარეობს შუა საუკუნეების მემატიანეების პერსპექტივიდან, რომლებიც ახალ მონარქიას განიხილავდნენ, როგორც ეგრისის, ლაზიკის ყოფილი სამეფოს მემკვიდრეობის მემკვიდრეს. ტერმინები „ეგრისი“ და „აფხაზეთი“ ამ მემატიანეებს ზოგჯერ ურთიერთშემცვლელად იყენებდნენ.
აფხაზეთის ოქროს ხანა:
წელთაღრიცხვით 850-950 წლებს შორის აფხაზეთის სამეფოს ოქროს ხანა აღინიშნა. ძლიერი ხელმძღვანელობით სამეფომ მიაღწია თავის ზენიტს, გაბატონდა მთელ დასავლეთ საქართველოში და გააფართოვა თავისი გავლენა აღმოსავლეთით ზოგიერთ ყველაზე აღმოსავლეთ საქართველოს პროვინციაში. ამ ეპოქაში ტერმინები „აფხაზეთი“ და „აფხაზები“ უფრო ფართო მნიშვნელობით გამოიყენებოდა, რაც სამეფოს მთელ დასავლურ ქართულ მოსახლეობას მოიცავდა.
კულტურის მფარველები და მემკვიდრეობა ქვაში:
ამ ეპოქის აფხაზი მეფეები აქტიურად უწყობდნენ ხელს სწავლასა და მხატვრულ გამოხატვას. თავად აფხაზეთი იქცა გადამწყვეტ ხიდად, რომლითაც ქართული კულტურული გავლენა გარედან მოედინებოდა და ჩრდილოეთ კავკასიის მთიან ხალხებს აღწევდა. ამ კულტურული გაცვლის დამადასტურებელი საბუთი გვხვდება ამ მხარეში მიმოფანტული ქართული წარწერებითა და ფრესკებით შემკული ქართული ეკლესიების ნანგრევებში.
თავად აფხაზეთში, ამ ოქროს ხანის მოწმობს მრავალი არქიტექტურული საოცრება - ეკლესიები, მონასტრები, ციხე-სიმაგრეები და ხიდები. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ფასდაუდებელი ძეგლები მაგნიტია ტურისტებისთვის, განსაკუთრებით რუსეთიდან, მათი დღევანდელი მდგომარეობა შეშფოთების მიზეზია. თანამედროვე აფხაზეთის დე ფაქტო სეპარატისტულმა ხელისუფლებამ უგულებელყო ეს საგანძური, რამაც გამოიწვია მათი გაფუჭება. გარდა ამისა, იყო შემაშფოთებელი ცნობები ქართული ფრესკებისა და წარწერების განზრახ განადგურების შესახებ, რომლებიც ამშვენებს ამ ნაგებობებს.
აფხაზეთის სამეფოს ისტორია არის კომპლექსური გობელენის ნაქსოვი აჯანყება, სტრატეგიული ალიანსები, კულტურული აყვავება და ქვაში ამოკვეთილი მემკვიდრეობა. შემდეგი სექციები უფრო ღრმად შეისწავლის სამეფოს მღელვარე ურთიერთობას აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფოსთან, მის საბოლოო დაცემასა და რეგიონის მოგზაურობას თანამედროვე ეპოქაში.
